چرا جنبش جنگل همچنان موضوعی زنده است؟
شماره دوم مجله فرهنگی و اجتماعی دیلمان بهدرستی جنبش جنگل را نه یک خاطره مقدس دستنخورده، بلکه پدیدهای پیچیده، چندلایه و تاریخی میبیند؛ پدیدهای که بدون شناخت زمینههای اجتماعی، اقتصادی، فکری و بینالمللیاش، نمیتوان آن را فهمید. دیلمان در این شماره، میکوشد میرزا کوچکخان را از قاب تکراری شعارها بیرون بکشد و او را دوباره در متن زمانهاش بنشاند.
این شماره با گزارش تحقیقی «رازهای کوچکخان» به قلم مهدی بازرگانی آغاز میشود؛ گزارشی که نه به دنبال افسانهسازی است و نه تخریب، بلکه با تکیه بر دادهها و اسناد، میکوشد زوایای کمتر دیدهشده زندگی و مبارزه میرزا را روشن کند. این گزارش، حکم دروازه ورود به پروندهای را دارد که ستون فقرات شماره دوم دیلمان را شکل میدهد.
در این پرونده، مجموعهای کمنظیر از مقالات پژوهشی گرد آمده که هر یک از زاویهای متفاوت به نهضت جنگل مینگرند. مقاله «فریدریش هائوک؛ آلمانی که بود؟» نوشته هومن یوسفدهی، یکی از همین زاویههای کمتر کاویدهشده را میگشاید؛ حضوری خارجی، رازآلود و اثرگذار که نشان میدهد جنبش جنگل تا چه اندازه در متن تحولات جهانی جنگ جهانی اول تنیده شده بود.
در ادامه، ناصر عظیمی در مقاله تحلیلی خود با عنوان «اختلافات روزمره در ماه عسل انقلاب جنگل و خاستگاه تئوریک آن»، تصویری غیررمانتیک اما واقعی از درون نهضت ارائه میدهد. این نوشته، بهجای روایت یکدست و قهرمانانه، به شکافها، اختلاف نظرها و تنشهای فکری میپردازد؛ همان نقاطی که فهم آنها، کلید درک جنبش جنگل است.
یکی از نقاط قوت برجسته این شماره، پرداختن به نقد روایتهای رایج و آثار مرجع درباره جنبش جنگل است. مقاله «گیلان فراتر از یک نماد»، نقدی است بر کتاب «اولین جمهوری شورایی ایران؛ نهضت جنگل» نوشته شاپور رواسانی، از فرد هالیدی.
در ادامه پرونده، فریدون شایسته در «جنبش جنگل، اتحاد اسلام و عثمانی در جنگ جهانی اول»، بُعد ژئوپلیتیک و بینالمللی نهضت را برجسته میکند. این مقاله نشان میدهد که جنبش جنگل، نه حرکتی منزوی و محلی، بلکه بخشی از شبکهای پیچیده از نیروها، ائتلافها و رقابتهای منطقهای و جهانی بوده است.
بخش اجتماعی پرونده جنبش جنگل، با مقاله «دهقانان، مسئله ارضی و نهضت جنگل» نوشته هوشنگ عباسی، عمق بیشتری مییابد. این مقاله، به یکی از بنیادینترین پرسشها درباره جنبش جنگل میپردازد: نسبت این نهضت با تودههای روستایی و مسئله زمین. عباسی با نگاهی جامعهشناختی، نشان میدهد که چرا بدون فهم مناسبات ارضی، نمیتوان از موفقیتها و ناکامیهای جنبش جنگل سخن گفت.
پیوند ادبیات و تاریخ، از دیگر وجوه جذاب این شماره است. مسعود کوهستانینژاد در مقالهای با تمرکز بر رمان «نیرنگ سیاه یا کنیزان سفید» اثر ملکالشعرای بهار، نشان میدهد که ادبیات چگونه به بازتاب، تفسیر و گاه بازسازی تصویر نهضت جنگل پرداخته است. این مقاله، بهویژه برای خوانندگانی که به تاریخ فرهنگی علاقهمندند، دریچهای تازه میگشاید.
در بخش تضارب آرا، مقاله «تضارب آرا درباره شخصیت میرزا و نهضت جنگل» نوشته م.پ. جکتاجی، بهصراحت اختلاف دیدگاهها درباره میرزا کوچکخان را روی میز میگذارد. تحلیل جامعهشناختی نهضت، با مقاله «تحلیل تیپشناسی اجتماعی در نهضت جنگل» به قلم فیاض زاهد و محمدرضا احمدی گیگاسری ادامه مییابد؛ متنی که کوشیده است نیروها، طبقات و کنشگران اجتماعی جنبش را دستهبندی و تحلیل کند. این مقاله، جنبش جنگل را بهمثابه یک پدیده اجتماعی زنده بررسی میکند، نه صرفا رویدادی سیاسی.
شماره دوم دیلمان، به خاطره و سند نیز توجه ویژه دارد «خاطرهای از یکی از یاران نهضت جنگل» به روایت شیخ علی امین ورزلی و به کوشش مرتضی شگفت، لایهای انسانی و زیسته به پرونده میافزاید. همچنین رسالهای درباره جنبش جنگل و مقاله «سازمانهای سیاسی، نظامی و مالی جنبش جنگل» نوشته کوچک لشگرآرا با مقدمه غلامرضا فروتن فومنی، بعد ساختاری و تشکیلاتی نهضت را روشن میکند.
اما دیلمان در شماره دوم، خود را به پرونده جنبش جنگل محدود نمیکند. بخش فرهنگشناسی با مقالاتی چون «زن در فرهنگ ایران و گیلان» از عباس مهری آتیه و «موزهای دیگر» از کریستیان برومبرژه، نشان میدهد که دغدغههای فرهنگی و مردمشناختی همچنان بخشی جداییناپذیر از هویت این شماره است.
در پرونده اندیشه، دیلمان خواننده را به قلمرو عرفان و فلسفه میبرد. پرسش «گیلی با جیلی؛ آیا مجازیم بگوییم عبدالکریم جیلی، گیلی بوده؟» بهانهای است برای بازاندیشی در نسبت هویت بومی و اندیشه جهانی. مقاله مسعود ربیعی آستانه درباره عبدالکریم جیلی و مکتب او، و گزارش مقایسهای دیدگاههای جیلی و ابنعربی، در کنار تأملات سروش اکبرزاده درباره محیالدین ابنعربی، نشان میدهد که دیلمان تاریخ و اندیشه را در گفتوگو با یکدیگر میبیند.
در پایان، ضمیمه مفصل شماره با عنوان «گزیده خاطرات دیوسالار» به تصحیح افشین پرتو، بار دیگر پیوند این شماره را با روح شماره نخست و پروژه فکری دیلمان تثبیت میکند؛ پیوندی است میان تاریخنگاری انتقادی و وفاداری به سند. شماره دوم مجله فرهنگی و اجتماعی دیلمان، در مجموع یک پرونده مرجع درباره جنبش جنگل است؛ پروندهای که هم برای پژوهشگران، هم برای دانشجویان و هم برای خوانندگان علاقهمند به تاریخ ارزش خواندن و بازخواندن دارد. این شماره نشان میدهد که دیلمان، قرار نیست مجلهای مناسبتی باشد؛ بلکه آمده است تا با صبر، دقت و جسارت، تاریخ و فرهنگ این سرزمین را دوباره و عمیقتر روایت کند.