از علی عمو تا نویسندگان گمنام دیگر
دیلمان در این شماره، ادبیات داستانی را نه محصولی تزئینی، بلکه سندی اجتماعی و تاریخی میداند؛ جایی که زندگی، سیاست، فقر، طبیعت و خیال به هم گره میخورند. همچنین انتخاب بیژن نجدی بهعنوان چهره محوری این شماره، در کنار بازخوانی نامهایی چون علی عمو و م. بهآذین، نشان میدهد که مجله به دنبال ترسیم یک خط سیر تاریخی است: از نخستین جرقههای داستان کوتاه فارسی در گیلان، تا اوجهای مدرن و شاعرانه آن.
شماره سوم با متنی شاعرانه و تاثیرگذار آغاز میشود: «شعری که زندگیست» سروده بیژن نجدی از همان ابتدا لحن این شماره را روشن میکند. اینجا با ادبیاتی مواجهایم که زندگی را نه روایت میکند، نه توصیف، بلکه آن را زندگی میکند. پس از آن، سرمقاله این شماره با عنوان «راویان عصر آب طلایی» به قلم مهدی بازرگانی، چشمانداز کلی پرونده را ترسیم میکند؛ عصری که روایت، مهمترین ابزار فهم آن است و گیلان یکی از خاستگاههای مهم این روایتگری در ادبیات معاصر ایران.
پرونده نخست شماره سوم، با عنوان «سرآغاز داستاننویسی در گیلان» بهسراغ ریشهها میرود. این پرونده، با مقاله «علی عمو و نسیم شمال» نوشته غلامرضا مرادی آغاز میشود؛ متنی که نشان میدهد چگونه علی عمو، این نویسنده کمترشناختهشده گیلانی، در دل تحولات مشروطه و فضای مطبوعاتی آن دوران، نخستین نمونههای داستان کوتاه فارسی را خلق کرد. دیلمان در این بخش، آگاهانه به سراغ نامی میرود که در تاریخ رسمی ادبیات ایران دیده نشده، اما نقشی بنیادین داشته است.
رضا نوزاد در مقاله «داستانوارهای در آغاز داستاننویسی فارسی»، با نگاهی تحلیلی، تلاش میکند جایگاه این متون اولیه را در نسبت با داستان مدرن فارسی بررسی کند. این مقاله، پلی است میان تاریخ ادبیات و نظریه داستان و نشان میدهد که چگونه «داستانوارهها»ی آغازین، راه را برای شکلگیری فرم داستان کوتاه هموار کردند.
حضور متن کلاسیک «یوزباشی چه کرد و یعقوب چه گفت» از میرزا ابوالقاسم افصحالمتکلمین، یادآور پیوند عمیق ادبیات داستانی با نثر مطبوعاتی و انتقادی عصر مشروطه است. این متن، نشان میدهد که داستاننویسی در گیلان، از همان ابتدا با سیاست، طنز و نقد اجتماعی گره خورده بوده است.
فرهاد رجبی در مقاله «از نثر دیروز تا رمان امروز» مسیر تحول نثر فارسی را از متون اولیه تا رمان مدرن دنبال میکند؛ مسیری که بدون توجه به تجربههای محلی ناقص میماند. در ادامه، گفتوگو با رحیم چراغی درباره کشف نویسنده گمنام گیلانی، وجهی پژوهشی و آرشیوی به پرونده میبخشد؛ تلاشی برای بیرون کشیدن نامها و متنهایی که در حاشیه ماندهاند.
یکی از جذابترین بخشهای این پرونده، انتشار چهار داستان از کارنامه علی عمو است: «رقص»، «لواشه و یواشه»، «اصل همه چیزها» و «حشلحف». این انتخاب، به خواننده اجازه میدهد بهجای خواندن درباره علی عمو، مستقیما با متنهای او مواجه شود و اهمیت تاریخی و ادبیشان را لمس کند.
محمود نیکویه در مقاله «سووشون و دختر رعیت؛ یک بررسی مقایسهای» با نگاهی تطبیقی جایگاه داستاننویسی گیلانی را در نسبت با ادبیات ملی بررسی میکند. این متن، نشان میدهد که چگونه ادبیات بومی، میتواند به گفتوگویی جدی با آثار شاخص ادبیات ایران وارد شود. پرونده نخست با مقاله «داستان و داستاننویسی در گیلان» به قلم بهزاد موسایی، جمعبندی تحلیلی خود را پیدا میکند؛ متنی که چشماندازی کلی از گذشته و حال داستاننویسی در این اقلیم ارائه میدهد.
پرونده ویژه دوم شماره سوم، با عنوان شاعرانه «بیژن نجدی؛ مسافر خسته راه شیری»، قلب تپنده این شماره است. این پرونده نهتنها به آثار نجدی، بلکه به زیستجهان فکری و عاطفی او نزدیک میشود. گفتوگوی خواندنی با پروانه محسنی آزاد، همسر بیژن نجدی، با عنوان «دیگر از چه برایت بگویم ناتانائیل» روایتی صمیمی و انسانی از زندگی نویسندهای ارائه میدهد که همواره در مرز خیال و واقعیت حرکت میکرد.
شوکا جنگلی در «درآمدی بر نجدیشناسی»، تلاش میکند چارچوبی نظری برای خوانش آثار بیژن نجدی پیشنهاد دهد. پس از آن گفتوگوی سینا جهاندیده با عنوان «بیژن نجدی، کاشف دوباره واقعیت» نجدی را بهعنوان نویسندهای معرفی میکند که واقعیت را نه بازنمایی بلکه بازآفرینی میکرد.
هوشنگ عباسی در مقاله «نجدی، راوی خلاق دوران» جایگاه نجدی را در ادبیات معاصر ایران تثبیت میکند و میر حسین پیرونذیری با بررسی «وجوه سمبلیک قلم بیژن نجدی» لایههای پنهانتر آثار او را میکاود. پرونده با بخش تصویری «به روایت عکسها»، شامل عکسهای منتشرنشده از بیژن نجدی، وجهی مستند و احساسی پیدا میکند. مقاله «جولانی در روز اسبریزی» نوشته سید صدرا روحانی این پرونده را با نثری ادبی و تحلیلی به پایان میبرد.
بخش داستان گیلکی و فارسی، با آثاری از علیاکبر مرادیان گروسی و ناصر غیاثی، نشان میدهد که دیلمان به ادبیات زنده و معاصر نیز وفادار است. در بخش تاریخ، پاسخهای شاپور رواسانی به نقدهای فرد هالیدی و معرفی کتاب «تاریخ گیلان از نگاه عظیمی»، پیوند ادبیات و تاریخ را حفظ میکند.
بخش گیلانشناسی با مقالاتی از محمد بشرا، کریستین برومبرژه و محسن جعفری مذهب، بار دیگر تنوع موضوعی مجله را به رخ میکشد؛ از قصههای باورنکردنی فرهنگ عامه تا تاریخ اجتماعی رشت. در ادامه، مقالهای درباره نسل چهارم داستاننویسی گیلان، همراه با داستانها و یادداشتهایی متنوع، تصویری زنده از وضعیت امروز ادبیات گیلان ارائه میدهد.
شماره سوم با بخش «یادها و یادگارها» به پایان میرسد؛ جایی که یاد منوچهر ستوده، ترجمهای از جورج اورول درباره چرایی نوشتن، تحلیلی از داستان «شنل» گوگول، رمزگشایی از قصههای سهروردی و مقالهای درباره اندیشههای صادق هدایت، همگی در کنار هم مینشینند و نشان میدهند که دیلمان، ادبیات گیلان را در انزوا نمیبیند، بلکه آن را بخشی از گفتوگوی بزرگ ادبیات جهان میداند. شماره سوم مجله دیلمان، در یک جمله، روایت تولد و بلوغ داستاننویسی در گیلان است؛ شمارهای که هم برای پژوهشگران ادبیات، هم برای داستاننویسان و هم برای خوانندگان جدی فرهنگ، خواندنی و ماندگار است.