پیش به سوی مکتب گیلان
سرمقاله این شماره با همین عنوان، نقطه عزیمت شماره چهارم است. این متن، با نگاهی تحلیلی و آیندهنگر، ادبیات گیلان را نه مجموعهای پراکنده از نامها و آثار، بلکه جریانی در حال شکلگیری میبیند؛ جریانی که ریشه در تاریخ، اقلیم، زبان و تجربه زیسته مردم این سرزمین دارد. سرمقاله، خواننده را برای ورود به پروندهای آماده میکند که میکوشد وضعیت امروز داستاننویسی گیلان را با نگاهی انتقادی و در عین حال امیدبخش بررسی کند.
پرونده ویژه این شماره با عنوان «بررسی وضعیت ادبیات داستانی گیلان»، ستون اصلی مجله است. علیرضا نیکویی در مقاله «از شمال تا جنوب داستان» نقشه تنوع روایی داستاننویسی گیلان را ترسیم میکند و نشان میدهد که این ادبیات، محدود به یک شهر یا یک حلقه خاص نیست. در ادامه، گفتوگو با کیهان خانجانی با عنوان «اکنون و آینده داستاننویسی گیلان»، چشماندازی صریح و بیپرده از چالشها، فرصتها و افقهای پیشرو ارائه میدهد؛ گفتوگویی که هم برای نویسندگان جوان و هم برای منتقدان، خواندنی و تأملبرانگیز است.
رحیم چراغی در مقاله «علی عمو، دهخدا و جمالزاده»، با نگاهی تطبیقی، جایگاه علی عمو را در کنار دو چهره شاخص نثر معاصر فارسی بررسی میکند و بار دیگر نقش پیشگامانه ادبیات گیلان را یادآور میشود. افشین عموزاده نیز با مقاله «اکبر رادی در قامت یک داستاننویس»، به یکی از کمتر دیدهشدهترین وجوه این نمایشنامهنویس بزرگ گیلانی میپردازد و پیوند درام و داستان را در کار او تحلیل میکند.
پرونده ادبی با مقالاتی درباره چهرههایی چون مهدی آستانهای و محمدعلی افراشته ادامه مییابد. رضا دارچینی در نوشته «مهدی آستانهای؛ از نمایندگی مجلس تا رماننویسی» مسیر پیچیده زیست سیاسی و ادبی یک نویسنده را روایت میکند و مهدی بازرگانی در «زمینه و زمانه محمدعلی افراشته»، طنز، سیاست و تعهد اجتماعی را در کارنامه این شاعر و نویسنده گیلانی واکاوی میکند.
بخش داستان فارسی این شماره با داستانهایی چون «با هم در یک مسیر» از مجید دانشآراسته، «پسر» از فرهاد پورسعیدی، «نذر بابام زود ادا شد» از نسیم پژومان، «امیره دباج و درةالتاج» از عباس مهری آتیه و «تفنگ کهنه شده» از ناصر وحدتی، نشان میدهد که دیلمان صرفا به نقد و تاریخ بسنده نمیکند، بلکه میدان را برای روایتهای تازه نیز باز میگذارد.
در کنار آن، داستان گیلکی جایگاهی ویژه دارد. گفتوگو با پرویز فکرآزاد درباره «تلگرام و گیلَهقصه»، داستانهایی چون «وَدَد» از هادی غلامدوست، «گومار» از علیاکبر مرادیان گروسی، «ایتا جفت تازه سورخ کفش» از پرویز فکرآزاد، «توکاپره» از م.پ. جکتاجی و ترجمهای از گریگوری گورین با عنوان «خورم شوفر»، تنوع زبانی و روایی این بخش را برجسته میکند. دیلمان در این بخش، بهروشنی از زبان گیلکی بهعنوان سرمایه فرهنگی دفاع میکند.
یکی از نوآوریهای مهم شماره چهارم، افزودن بخش زنان است؛ بخشی که با رویکردی انتقادی و اجتماعی به وضعیت زنان گیلانی میپردازد. مقاله«چرا زنان گیلانی در حاشیهاند؟» نوشته زهرا زارع بحث نابرابری جنسیتی را بهطور مستقیم طرح میکند. در ادامه، گزارش امین حقره درباره «انحلال تیم فوتبال زنان ملوان» نمونهای عینی از این نابرابری را بررسی میکند. مقاله پژوهشی عباس پناهی درباره «عریضههای زنان گیلانی به مجلس شورای ملی در عصر مشروطه» نشان میدهد که مطالبهگری زنان در گیلان، ریشهای تاریخی دارد. گفتوگو با سمیرا اسحاقپوری نیز تصویری معاصر و زیسته از زن گیلانی ارائه میدهد.
بخش گیلانشناسی این شماره، یکی از متنوعترین بخشهاست. از گزارش تحقیقی درباره «احتمال وقوع سونامی در دریای خزر» گرفته تا گفتوگو درباره «انزوای زبان تالشی»، بررسی تاریخ رشت، شناخت گیاهان بومی، معرفی شخصیتهایی چون حاج میرزا اسحاق خان لنگرودی و تحلیل باورهای اقلیمی و فرهنگی، همگی نشان میدهد که دیلمان، فرهنگ گیلان را در پیوند با طبیعت، زبان و تاریخ میفهمد.
در بخش نقد ادبی، مقالاتی چون «حکایت باغ چایِ چَوَر شده»، «مراسم شبیه در ذکر مصائب آرش و آوا کرامتی» و «چه کسی میداند درون اشیاء چه میگذرد؟» نگاه انتقادی مجله را به ادبیات معاصر تقویت میکند. بخش موسیقی با گفتوگوی مفصل با لیلی افشار، نوازنده برجسته گیتار کلاسیک، پیوند هنر محلی و جهانی را به نمایش میگذارد.
در بخش اندیشه، دیلمان به سراغ متفکرانی چون سید حیدر آملی و ابوحامد محمد غزالی میرود و با مقالهای درباره نقد نوامپریالیسم فرهنگی، دغدغههای نظری خود را آشکار میکند. بخش نقد و نظر با نوشتههایی از آیدین آغداشلو و ناصر عظیمی، گفتوگو میان هنر، تاریخ و هویت را ادامه میدهد.
در پایان، مرور مطبوعات گیلان با عنوان «از گیلان چه خبر؟» و مجموعه عکسهایی از آیین خیمهآتشزنی عاشورا، این شماره را به سندی زنده از فرهنگ معاصر گیلان بدل میکند.
شماره چهارم مجله دیلمان، در مجموع، تلاش برای صورتبندی یک مکتب فرهنگی–ادبی است؛ شمارهای که میکوشد از پراکندگی عبور کند و به خودآگاهی برسد. این شماره، هم برای پژوهشگران، هم برای نویسندگان و هم برای خوانندگان جدی فرهنگ، دعوتی است به تأمل: پیش به سوی مکتب گیلان.