تاریخ مخفی رضاشاه، از نمای نزدیک
این شماره با سرمقالهای از مهدی بازرگانی با عنوان «اسم رمز کودتا و دفترچه راهنمای آن» آغاز میشود؛ متنی که بهجای پرداختن به کودتا بهعنوان رویدادی متعلق به گذشته، آن را همچون الگویی زنده و در حال بازتولید در جهان معاصر تحلیل میکند. نویسنده نشان میدهد که کودتا دیگر الزاماً با تانک و سرباز و اشغال ساختمانهای دولتی رخ نمیدهد، بلکه در قالب شوکهای اقتصادی، عملیات روانی، دستکاری افکار عمومی، تحریمهای هدفمند و فرسایش تدریجی نهادها پیش میرود. این سرمقاله، در حکم نقشه راه فکری شماره نهم است؛ متنی که به خواننده هشدار میدهد قدرت، پیش از آنکه دیده شود، پنهان عمل میکند و پیش از آنکه خود را نشان دهد، روایت میسازد.
در ادامه، بخش «جستارهایی از جهان ما» مستقیماً به اکنونِ ملتهب ایران و جهان وارد میشود. گفتوگوی مفصل دیلمان با حسین راغفر با عنوان «پشت پرده بحران دلار و شوک ارزی»، تلاشی است برای فراتر رفتن از توضیحهای سطحی درباره نوسانات ارزی. این گفتوگو، بحران دلار را نه حاصل یک عامل واحد، بلکه نتیجه درهمتنیدگی سیاستهای اقتصادی نادرست، رانت، فساد ساختاری، ضعف نظارت و فشارهای خارجی میداند. راغفر با نگاهی اقتصاد سیاسی، نشان میدهد چگونه بانکهای خصوصی، سیاستهای مالی و نبود شفافیت، زمینهساز شوکهایی میشوند که بیشترین فشار آن بر طبقات فرودست وارد میشود.
در کنار این گفتوگو، ترجمه مقالهای از وندی شرمن، دیپلمات ارشد آمریکایی، با عنوان «چگونه با ایران توافق کردیم و چرا آن را از دست خواهیم داد» قرار گرفته است. این متن، روایت رسمی و درونی یکی از معماران برجام از روند مذاکرات هستهای است؛ روایتی که اگرچه از منظر آمریکایی نوشته شده، اما برای خواننده ایرانی امکان فهم منطق تصمیمگیری، محدودیتها، تضادها و تناقضهای سیاست خارجی ایالات متحده را فراهم میکند. انتشار این متن در کنار مقالات تحلیلی دیگر، به دیلمان اجازه داده است که مسئله توافق و شکست آن را نه صرفاً احساسی، بلکه تحلیلی بررسی کند.
مقاله «خوابی که معمار تحریمها برای ما دید» نوشته شوکا جنگلی، به سراغ اندیشههای ریچارد نفیو میرود و تحریم را بهعنوان پروژهای حسابشده و چندلایه تحلیل میکند. در این مقاله، تحریم نهفقط ابزار فشار اقتصادی، بلکه ابزاری برای بازآرایی اجتماعی، فرسایش امید، تغییر رفتار جمعی و تضعیف پیوندهای درونی جامعه معرفی میشود. این نگاه، تحریم را از سطح سیاست خارجی به سطح زندگی روزمره مردم میکشاند.
این بخش با مقالهای از یرواند آبراهامیان با عنوان «افشاگریهای جدید آمریکا درباره ایران» تکمیل میشود؛ متنی که با تکیه بر اسناد و گزارشهای منتشرشده، سیاستهای ایالات متحده در قبال ایران را در بستر تاریخی خود قرار میدهد و نشان میدهد بسیاری از آنچه امروز تجربه میکنیم، ریشه در تصمیمها و طرحهایی دارد که دههها پیش ریخته شدهاند.
اما قلب تپنده شماره نهم دیلمان، پرونده ویژهای است با عنوان «تاریخ مخفی رضاشاه». پروندهای که میکوشد از دوگانهسازیهای سادهانگارانه عبور کند؛ نه رضاشاه را به قهرمان مدرنیزاسیون تقلیل میدهد و نه صرفاً او را در قالب یک دیکتاتور تکبعدی میبیند. این پرونده، تلاشی است برای دیدن رضاشاه در متن مناسبات قدرت، اقتصاد، جامعه و فرهنگ زمانهاش.
مقاله شاپور رواسانی با عنوان «چگونه رضاخان، شاه و مالک شد؟» یکی از متون کلیدی این پرونده است. نویسنده نشان میدهد چگونه تمرکز قدرت سیاسی، با تمرکز مالکیت و ثروت گره خورد و چگونه زمین، ارتش و دولت در شکلگیری سلطنت پهلوی اول نقشی تعیینکننده داشتند. در ادامه، روزبه گیلانی در مقاله «روشنفکران ایرانی از رضاشاه میگویند» به سراغ دیدگاههای متنوع روشنفکران ایرانی میرود و نشان میدهد رضاشاه چگونه همزمان محل امید، ترس، حمایت و انتقاد بوده است.
فرشاد مؤمنی در مقاله «تأملی در ویژگیهای نظام اقتصادی رضاشاهی» با نگاهی تحلیلی، سیاستهای اقتصادی آن دوره را بررسی میکند و نسبت میان توسعه آمرانه، نابرابری و اقتدارگرایی را میکاود. هومن صدیقی نیز در مقالهای درباره تاریخچه قشون و ارتش در دوره رضاشاه، نشان میدهد چگونه ارتش به ستون اصلی تثبیت قدرت بدل شد.
ترجمه مقاله «رام کردن شاه سرکش» از دنیل دلوس، نگاه ناظران خارجی به رضاشاه و مناسبات قدرتهای جهانی با او را بازتاب میدهد. گفتوگوی مهم با فاطمه صادقی درباره «زنان در عصر پهلوی اول» نیز یکی از نقاط درخشان این پرونده است؛ گفتوگویی که نشان میدهد پروژه مدرنیزاسیون رضاشاهی، علیرغم تغییرات ظاهری، همچنان در چارچوبی پدرسالارانه حرکت میکرد.
ناصر فکوهی در مقاله «مومیایی بودن یا نبودن، مسئله این است» به نقد اسطورهسازی تاریخی میپردازد و هشدار میدهد که تبدیل تاریخ به شیء موزهای، مانع فهم زنده آن میشود. مقالاتی از آرتور میلسپو، مهرزاد بروجردی و وارن ال. نلسون، هر یک از زاویهای متفاوت، به فساد، دیکتاتوری، نقش روشنفکران و مناسبات پشتپرده قدرت میپردازند. پرونده با مطالبی درباره زندان قصر، زندانیان سیاسی و مقالهای تأملبرانگیز با عنوان «چرا شاهنامه، رضاشاهنامه نیست؟» به پایان میرسد؛ متنی که پیوند میان اسطوره، تاریخ و قدرت را به چالش میکشد.
در بخش نقد ادبی، دیلمان به سراغ وضعیت ادبیات معاصر رفته است. از نقد کالاییشدن ادبیات در مقاله سعید سلطانی گرفته تا بررسی وضعیت داستاننویسی امروز ایران توسط نرگس مقدسیان، و تحلیل رمان معاصر عربی در مقاله فرهاد رجبی. مقالهای درباره جهان داستانی بهرام صادقی نیز این بخش را تکمیل میکند.
بخش کتابنامه با معرفی و بررسی کتابهایی درباره مارکسیسم، نابرابری، ثروت و اسطوره، نشان میدهد دیلمان همچنان به کتاب بهعنوان ابزار اندیشه وفادار است. بخش اندیشه با گفتوگوهایی درباره رسانههای اجتماعی، بحران آب، اندیشه دیوید هاروی و نسبت اریک فروم با مکتب فرانکفورت، چشماندازی گسترده از مسائل فکری معاصر ارائه میدهد.
در بخش زنان، مسئله کاهش نرخ باروری، مادری و اشتغال زنان بررسی شده و در مطالعات بومی، روایتهایی کمتر دیدهشده از تاریخ محلی، فرهنگ عامه و زیست اجتماعی مناطق مختلف ایران بازخوانی شده است. داستانهای ایرانی و خارجی و سفرنامههای پایانی، این شماره را با نگاهی انسانی و روایی به پایان میبرند.
شماره نهم دیلمان، شمارهای است برای مکث، خواندن و اندیشیدن. مجلهای برای کسانی که میخواهند گذشته را نه برای نوستالژی، بلکه برای فهم اکنون بخوانند؛ و سیاست، اقتصاد و فرهنگ را نه جدا از هم، بلکه در پیوندی زنده و پیچیده ببینند.