اخگری در های و هوی باد

این شماره، به‌تمامی ادای دینی است به افشین پرتو؛ تاریخ‌نگار، مترجم، پژوهشگر و روشنفکری که نامش با مشروطه گیلان، تاریخ‌نگاری و زیست اخلاقی گره خورده است. اما دیلمان در این ویژه‌نامه، به ستایش ساده یا مرثیه‌نویسی بسنده نمی‌کند؛ بلکه با گردآوردن طیفی از نوشته‌ها، گفت‌وگوها، اسناد، عکس‌ها و ضمائم، چهره‌ای چندبعدی و زنده از پرتو و زمانه‌اش ترسیم کند.

این شماره با متنی تأمل‌برانگیز از هومن یوسفدهی با عنوان «نخل معرفت» آغاز می‌شود؛ متنی که همچون پیش‌درآمدی شاعرانه، خواننده را برای ورود به جهان فکری افشین پرتو آماده می‌کند. در ادامه، روایت‌های شخصی و تاریخی در هم می‌تنند؛ از «آشنایی در ایروان و خاطرات سفر با افشین پرتو» به قلم بهرام امیراحمدیان، تا یادداشت فرامرز طالبی با عنوان «نام دیگر او تاریخ است» که پرتو را نه فقط مورخ، بلکه خودِ تاریخِ زیسته می‌داند. نوشته‌هایی چون «آن دو مترجم شهیر، زنگنه و پرتو» از عبدالکریم مشایخی، «نزار قبانی و افشین پرتو» نوشته هاشم موسوی و «زیستن با قلم و پرواز با بال‌های قلم» به قلم علیرضا کشوردوست، نشان می‌دهد که پرتو چگونه میان ادبیات، سیاست و تاریخ پل می‌زد و ترجمه را کنشی فرهنگی می‌دانست، نه کاری صرفا فنی.

در ادامه، مجله با مجموعه‌ای از مقالات تحلیلی، به بررسی روش‌شناسی و سبک نوشتاری افشین پرتو می‌پردازد. نوشته‌هایی چون «پرتو و تاریخ‌نگاری مشروطه گیلان» از عباس پناهی، «سبک نوشتاری، زندگی و کار افشین پرتو»  نوشته هوشنگ عباسی، و «نگاهی جامعه‌شناختی به برخی نوشته‌های افشین پرتو» از عباس نعیمی جورشری، پرتو را در جایگاه یک تاریخ‌نگار منتقد، دقیق و متعهد به حقیقت معرفی می‌کنند.

دیلمان در این شماره، به‌خوبی نشان می‌دهد که افشین پرتو، شخصیتی تک‌افتاده و مستقل بود. عناوینی چون «افشین پرتو تنها بود و تنها ماند» به قلم شاپور رواسانی، «افشین پرتو و تفاوت‌هایش» از رحیم چراغی و «تاریخ نام او را زنده نگه می‌دارد» از مهرناز مظفری، تصویری انسانی از زیست روشنفکری در حاشیه قدرت و شهرت ترسیم می‌کنند.

در این شماره در سه بخش با عنوان ‌«کودکی و نوجوانی به روایت عکس‌ها»، «جوانی به روایت عکس‌ها» و «میانسالی به روایت عکس‌ها»، زندگی افشین پرتو را از خلال تصویر روایت می‌کنند؛ روایتی که مکمل متن‌هاست و به خواننده امکان می‌دهد تاریخ را نه فقط بخواند، بلکه ببیند.

شماره نخست دیلمان، هم‌زمان به افشین پرتو به‌مثابه مورخ مشروطه گیلان می‌پردازد. مقالاتی چون «مشروطه‌ای که پرتو از آن سخن می‌گفت» از قربان فاخته، «پارسی‌نویسی در تاریخ‌نویسی گیلان» از ناصر وحدتی، و «شهرزاد قصه‌گوی درس تاریخ ما» از بهداد برزو، نشان می‌دهند که پرتو چگونه تاریخ را روایت می‌کرد: روایتی زنده، اما سخت‌گیرانه در وفاداری به سند.

در کنار اینها، نوشته‌هایی چون «چرا گیلان در نقشه‌های قرون نخستین اسلامی جلوه‌ای درخور ندارد؟» نوشته ناصر عظیمی، «پژوهشگری از منطقه شرق گیلان» از زرین‌دخت صالحی لشکاجانی و «از ابراهیم فخرایی تا افشین پرتو» به قلم مهدی بازرگانی، افق بحث را فراتر از یک فرد می‌برد و پرتو را در تداوم سنتی از پژوهش تاریخی گیلان قرار می‌دهند.

بخش گفت‌وگوهای ویژه با افشین پرتو، پرتو را از زبان خودش روایت می‌کند. چهار گفت‌وگوی مفصل با عنوان «گیلان در ماجرای مشروطه گامی جهانی برداشت»، «عطای فرهنگ و لقای آن»، «اسناد روسی، انگلیسی، عثمانی، آلمانی و ارمنی هنوز خوانده نشده است» و «راست و دروغ از میان بسیاری‌ها پیدا می‌شود» پرتو را بی‌واسطه و صریح به خواننده معرفی می‌کنند؛ اندیشمندی که به سند وفادار است و تاریخ را عرصه مسئولیت اخلاقی می‌داند.

در بخش «از میان نوشته‌های افشین پرتو»، نمونه‌هایی از قلم او آورده شده است؛ از جمله متن‌هایی درباره «میرزا کوچک‌خان و دکتر حشمت» که نشان می‌دهد پرتو چگونه تاریخ را با نثری روشن، انتقادی و انسانی روایت می‌کرد. نوشته‌هایی چون «آمده از افغانستان، برادر است» نیز سویه‌های انسانی و اخلاقی نگاه او را برجسته می‌کنند.

دیلمان در این شماره، یاد و نام دیگر چهره‌های مهم فرهنگ و پژوهش گیلان را نیز زنده نگه می‌دارد؛ از کریستین برومبرژه، گیلان‌شناس فرانسوی، تا منوچهر ستوده، پژوهشگر بزرگ تاریخ و جغرافیای ایران. این یادکردها نشان می‌دهد که دیلمان، افشین پرتو را در شبکه‌ای از اندیشه و دوستی‌های فرهنگی می‌بیند، نه به‌صورت جزیره‌ای منفرد.

در پایان ضمیمه مجله، بازنشر و تصحیح روزنامه «ساحل نجات» افصح‌المتکلمین املشی به پژوهش افشین پرتو، این شماره را به یک منبع اسنادی کم‌نظیر بدل می‌کند. این شماره، نه فقط بزرگداشتی برای افشین پرتو، بلکه دعوتی است به بازاندیشی در تاریخ و نقش روشنفکرانی که تاریخ را زندگی کردند.