از مشروطه گیلانی تا جنبش جنگل

این شماره تلاشی است برای شکستن روایت‌های تک‌خطی، مرکزگرا و ساده‌سازی‌شده از تاریخ مشروطه و پسامشروطه. این شماره نشان می‌دهد که بدون فهم نقش گیلان، نه مشروطه به‌درستی قابل درک است و نه جنبش جنگل. گیلان در این روایت صرفا یک جغرافیا نیست؛ یک میدان تجربه سیاسی است که در آن، مفاهیمی چون قانون، عدالت، جمهوریت، سوسیال‌دموکراسی، مقاومت ضد‌استعماری و کنش مدنی، پیش از بسیاری از نقاط دیگر ایران آزموده شده‌اند.

شماره پنجم دیلمان با یک «درآمد» مفصل آغاز می‌شود که خواننده را برای ورود به این جهان تاریخی آماده می‌کند؛ درآمدی که نه‌تنها مسیر کلی پرونده را ترسیم می‌کند، بلکه نشان می‌دهد چرا بازخوانی این دوره، امروز نیز ضرورتی فکری و سیاسی دارد؛ تلاشی برای بازاندیشی در تاریخ سیاسی ایران از زاویه گیلان.

این شماره به سراغ مشروطه گیلان می‌رود؛ دوره‌ای که اغلب در سایه روایت‌های مرکز‌محور قرار گرفته است. مقالاتی چون «از مشروطه گیلانی تا جنبش جنگل» به قلم مهدی بازرگانی و گفت‌وگوهایی با پژوهشگرانی چون قربان فاخته و هوشنگ عباسی، نشان می‌دهد که گیلان نه‌تنها از مشروطه تأثیر پذیرفت، بلکه خود یکی از موتورهای محرک آن بود. نقش رشت، انجمن‌های محلی، بازرگانان، روشنفکران و دهقانان در پیشبرد خواست‌های مشروطه‌خواهانه، در این بخش با جزئیات بررسی می‌شود.

دیلمان در این شماره از پرداختن به تضادها و شکست‌ها نیز پرهیز نمی‌کند. گفت‌وگوهایی چون «کوبیدن آخرین میخ به تابوت مشروطه» یا «دستی که نان می‌دزدد، آزادی نمی‌دهد»، وجوه تاریک‌تر، پیچیده‌تر و گاه متناقض تجربه مشروطه را برجسته می‌کنند. این نگاه انتقادی، یکی از نقاط قوت ویژه‌نامه است؛ چرا که تاریخ را نه به‌عنوان روایت پیروزی‌ها، بلکه به‌مثابه میدان تعارض نیروها، منافع و ایده‌ها می‌بیند.

در بخش‌های بعدی، پرونده به‌تدریج وارد بحث جنبش جنگل می‌شود؛ جنبشی که دیلمان آن را نه یک استثنا، بلکه امتداد منطقی تجربه مشروطه در گیلان می‌داند. گفت‌وگو با پژوهشگران برجسته‌ای چون داوود هرمیداس باوند، تورج اتابکی، پیروز مجتهدزاده، شاپور رواسانی و ناصر عظیمی، جنبش جنگل را در بستری پیچیده از روابط محلی، ملی و بین‌المللی تحلیل می‌کند.

یکی از دستاوردهای مهم این بخش، بیرون آوردن جنبش جنگل از قالب روایت‌های صرفا قهرمانانه یا ایدئولوژیک است. دیلمان نشان می‌دهد که این جنبش، حاصل تلاقی نیروهای متعددی بوده است: بحران‌های اقتصادی، فشارهای استعماری، تأثیرات جنگ جهانی اول، نقش روسیه، عثمانی، آلمان و شبکه‌های سوسیال‌دموکرات قفقاز. در این روایت، میرزا کوچک‌خان کنشگری تاریخی با انتخاب‌ها، تردیدها و محدودیت‌های خاص خود است.

مقالات و گفت‌وگوهایی درباره اندیشه‌های اقتصادی جنگلی‌ها، نسبت جمهوریت کوچک‌خانی با پروژه رضاخانی، پیوند عدالت‌خواهی با پان‌اسلامیسم و سوسیال‌دموکراسی، نشان می‌دهد که جنبش جنگل از نظر فکری، بسیار پیشروتر از تصویری است که معمولا از آن ارائه می‌شود. حتی این ادعا مطرح می‌شود که برخی از ایده‌های اقتصادی جنگلی‌ها، از بسیاری از سیاست‌های امروز نیز مترقی‌تر بوده‌اند.

حضور پژوهشگران بین‌المللی مانند ژانت آفاری و کریستین برومبرژه، به این شماره بعدی فراملی می‌بخشد. مقاله آفاری درباره سوسیال‌دموکراسی و انقلاب مشروطه ایرانی، و نوشته‌ها و گفت‌وگوهای برومبرژه درباره جنبش جنگل و شخصیت میرزا کوچک‌خان، نشان می‌دهد که تجربه گیلان، نه‌فقط برای تاریخ ایران، بلکه برای فهم تحولات سیاسی خاورمیانه اهمیت دارد.

یکی دیگر از ویژگی‌های شاخص این شماره، پرداختن به مطبوعات، فرهنگ و جنسیت در عصر مشروطه است. مقالاتی درباره مطبوعات گیلان، نشریه «نسیم شمال» و نقش زنان گیلانی در جنبش مشروطه نشان می‌دهد که سیاست در این دوره محدود به میدان‌های نظامی و حزبی نبوده، بلکه در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی نیز جریان داشته است. این نگاه چندبعدی، دیلمان را از بسیاری از ویژه‌نامه‌های تاریخی متمایز می‌کند.

شماره پنجم دیلمان همچنین با انتشار عکس‌های تاریخی کمیاب و کمتر دیده‌شده، بُعدی بصری به روایت خود می‌بخشد. این تصاویر، تاریخ را از سطح متن به سطح تجربه می‌آورند. در میان آن‌ها، تصویر نادری از میرزا حسین‌خان کسمایی در کنار خانواده‌اش در پاریس، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ عکسی که چهره‌ای انسانی، جهانی و پیچیده از فعالان جنبش جنگل ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که این کنشگران، فراتر از مرزهای جغرافیایی و روایت‌های ساده‌ساز می‌اندیشیده‌اند.

در مجموع، شماره پنجم مجله دیلمان، تلاشی است موفق برای بازنوشتن تاریخ از منظر گیلان؛ تلاشی که نه در دام بومی‌گرایی احساسی می‌افتد و نه به روایت‌های رسمی و مرکزگرا تن می‌دهد. این شماره تاریخ را زنده می‌کند؛ نه به‌عنوان گذشته‌ای بسته و تمام‌شده، بلکه به‌مثابه پرسشی باز برای امروز. پرسشی درباره امکان‌های از‌دست‌رفته، تجربه‌های ناتمام و مسیرهایی که می‌توانستند آینده ایران را به‌گونه‌ای دیگر رقم بزنند.

شماره پنجم دیلمان، بیش از یک ویژه‌نامه تاریخی است؛ یک دعوت به اندیشیدن دوباره درباره سیاست، جامعه و تاریخ ایران است. برای پژوهشگران، دانشجویان، روزنامه‌نگاران و هر خواننده‌ای که می‌خواهد ریشه‌های سیاست مدرن در ایران را فراتر از روایت‌های رسمی بشناسد. دیلمان در این پرونده نشان می‌دهد که فهم امروز، بدون بازخوانی دقیق دیروز، ممکن نیست.